18 Mart’ta gerçekleştirmeye çalıştıkları denizden Boğaz’ı geçme operasyonundan başlamak üzere, kasım ayının sonlarına gelinceye kadar gercekleşen askeri harekatlarda yapılan taktik hatalar sonucu bir trajediye (2) dönüşen Çanakkale seferi, Ingilizler için bir çıkmaza girmişti.

25 Nisanda baslayan Çanakkale kara savaşları ağustos ayı ortalarına kadar tüm korkunçluğu ile süregelmiş ve o tarihten sonra, hızını keserek olağan bir siper savaşı haline gelmişti.  Doğanın da tüm acımasızlığı, yağmuru, kuraklığı, fırtınası, soğuğu, sıcağı  savaşanları bunaltmış, ümitsizliğe itmişti.  İtilaf devletleri Çanakkale cephesinde basarısızlığa uğramış, İngilizler ve Fransızlar istedikleri hedeflere ulaşamamışlardı.

Kendilerince, sonradan yazılan ve basımlanan kitap ve belgelerde bu felaketin nedenleri hep irdelendi, sorgulandı.

Kimilerine göre askerin ellerinde olan haritaların eksik ve yanlış olmasından (3) şikayet ediliyor, kimine göre savaşı yanlış planlayan ve hazırlıksız başlatan İngiliz Savaş Konseyi’ne ve Hükümet’e yönelik eleştirilerle liderler suçlanıyordu. (4)

Savaş planlarının baslangıçtan sonuna kadar olan yürütülme şekline „folly „ yani ahmaklık derecesine kadar düşürenlerden (5) orada savaşan askerlerin deyimiyle“we did not fail at Gallipoli. Our leaders failed us =  Gelibolu’da biz yenilmedik. Yenilgiye liderlerimiz neden oldu“ (6) diyenlere kadar  ayyuka çıkan başarısızlık feryat ve figanları, burada sadece birkaçı örnek olarak gösterilen onlarca kitapta yer almıştır. Bir çok İngiliz ve Avustralyalı yazara ve askere göre binlerce İngiliz ve Fransız askeri boş yere ölmüştür. Savaş uzamış ve bunca kaybedilen insan ve malzeme ise bir koca hiç uğruna heba olmuştur. Unutulmamalıdır ki,  binlerce Türk askeri de burada şehit olmuş, binlercesi de yaralanmıştır. (burada da ne yazık ki, bazı komutanlarımızın yanlış yönetimleri rol oynamıştır.)

Muharebelerin başlamasından 16 Ekim 1915 ’e kadar Akdeniz Seferi Kuvvetler Başkomutanı olarak görev yapan İngiliz General Sir İan Hamilton anılarında, o dönemin Savaş Bakanı Lord Kitchener’in „diyelim ki, bir denizaltı, Gelibolu’nun karşısına geçip, orayı bombardıman etse ve İngiliz bayrağını üç kez dalgalandırsa, yarımadadaki tüm Türk garnizonları toplarının namlularını kendilerini savunmak icin Bolayır’a çevireceklerdir“(7) dediğine değinerek, işlerinin çok kolay olacağının ima edildiğini yazmıştır.  Fakat bu hiç böyle olmamış ve gelişmeler aksini göstermiş ve İngiliz yazarlar Nigel Steel ve Peter Hart’ın yazdıkları kitabın başlığı gibi „Defeat At Gallipoli“ (8) yani „Gelibolu’da Bozgun’a/Hezimet’e“ dönüşmüştür.

Büyük bir özgüven, moral ve kibirle gelen ve bir günde bozguna uğrayan bir armadanın  ve tam techizatlı ama iyi yönetilemeyen bir kara ordusunun tüm onuru kırılmıştı ve bu onuru tekrar kazanma fırsatı yaratılmalıydı. İşte o fırsat, kazasız- belasız bir çekilme, yani yarımadayı mümkün olduğunca az zayiatla boşaltabilmek idi. Eğer bu başarabilinirse, kırılan onur ve gurur (belki) tekrar elde edilebilirdi.

 

Ağustos ayındaki Anafartalar Muharebeleri, Gelibolu Cephesi için bir sonuç bildirgesi olmuş ve İngilizlerin ümitleri sönmüştü. 11 Ekim 1915’de, Lord Kitchener olası bir boşaltma için İan Hamilton’a sorduğunda, kendisinden   „böyle bir çıkarmada zayiatın, ordunun ve elindeki malzemenin yarısına mal olacağını ve çekilmenin gerçek bir felaket olabileceği“ cevabını alır. (9)

Daha sonra (17 Ekimde) komutayı alan General Monro ise bu zayiatın % 30-40 olacağını ifade eder.  Çekilmeye karşı olan komutanlar da vardır; ama sonunda çekilmek isteyenler kazanır. Madem Çanakkale geçilemiyordu ve daha fazla burada cehennem hayatı yaşamak gerekmiyordu. Çekilmek en doğru karar idi.. ama nasıl ?

 

Aşağıdaki sayılar, 1915 Kasım ayı sonu itibariyla  Çanakkale’yi geçerek, İstanbul’u ele geçirmeyi ve oradan da Karadeniz üzerinden Rusya’ya yardıma koşmayı planlayan ve onun hayali ile Gelibolu Yarımadası’na saldıran müttefik kuvvetlerin o andaki gücünü göstermektedir. (1)

Asker                                       Top                              Hayvan

 

Suvla                                        50800                                        91                              3000

Arıburnu                                   41300                                      105                              2368

 

Seddülbahir                   (İngiliz) 32700                                      124                              5718

                                    (Fransız)10558                                       73                              3501

 

 

 

Toplam:                                 134.728                                     393                              14587

 

 

Evet, toplam tam 135.000 asker Gelibolu Yarımadası’ndan çekilecektir.

 

8 Aralik 1915’de, önce Arıburnu ve Suvla taraflarında başlayan çekilme (92.000 asker) , en son askerin 20 Aralık sabaha karşı bölgeyi terketmesiyle, ilk aşama „büyük bir başarı“ ile tamamlanmıştı. Şimdi sıra, yarımadanın en güney ucundaki Seddülbahir bölgesindeki askerlerin çekilmesindeydi.

İlk çekilmeyi Türkler „anlamamışlardı“. Bazı iddialar ise,  ise İngilizlerin Seddülbahir’den çekilmemek isteyecekleri ve orada ve ikinci bir Cebelitarık* yaratarak, sürekli bir kontrol uç bölgesi oluşturacakları doğrultusunda idi. Fakat bu böyle olmadı ve bu bölgeden de en son asker ( buradan da 44.000 asker ) çok kısa bir süre içersinde çekildi. Tarihler 9 Ocak 1916, saat sabah dörtü gösteriyordu.

Binlerce asker, tonlarca malzeme,  Mete Tunçoku’nun da yazdığı gibi ,birbirlerine çok yakın siperlerde çarpışan Türklerden „habersiz“ çekilmiştı. „ …tarafların siperleri birbirine o kadar yakındır ki, askerler karşılıklı konuşmaları bile duyabilmekteydiler.“ (10) Türklerin birşeyden haberdar olmaması çok çelişki taşımaktadır. Kuşkusuz ki, Türkler oradaki gelişmelerden haberdar idiler. Alman Dr. Carl Mühlmann,  General Monro’nun,  yukarıda yazdığı rapor sonucu, durum analizi yapmaya gelen Lord Kitchener’in 9 Kasımda yarımadaya geldiğini Reichsarchiv Dardanellen 1915 kitabında şöyle anlatmaktadır:

„Lord Kitchener nereye gittiyse (siperlerde), kendisini çevredeki yüzlerce göz ve dürbünün izlediğini hissetti…nereye baktı ise,  tamamen Türklerin hakim olduğu tepeleri  gördü.“ (11) Bu durumda her şey Türklerin kontrolü altında görünüyordu. Yine bir Alman, Gelibolu’da, Türk ordusunda kurmay subaylıktan 16. Kolordu komutanlığına, daha sonra da paşalığa getirilen Hans Kannengiesser, 1927’de yazdığı kitabında, Güney Grubu Topçu Komutanlarından Albay Senftleben’in 4 Ocak 1916’da kendisine yazdığı bir raporda „ ...bana göre düşman yavaş yavaş ama kesin toplanıyor. Bunu, hergün gelen raporlardan ve kendi gözlemlerimden takip ediyorum. Bir çok batarya en fazla bir veya iki atış yapıyor. Sanırım, düşman 8-14 gün içinde gider, belki daha kısa bir  zamanda...“ diyordu. (12) Tüm veriler ve gözlemler itilaf devletleri askeri kuvvetlerinin yarımadadan bir an önce ayrılacağı eğiliminde olduğunu gösteriyordu.

Gelen tüm bilgilere, raporlara rağmen 5. Ordu Komutanı Liman von Sanders „ bir çekilme niyeti elbette malum değildi  ve hatta en son dakikaya kadar da olmadı“ diyebilmiştir. ( 13)

 

Muharebeleri neredeyse baslangıcından,  17 Aralık’a kadar takip eden Avustralyalı savaş muhabiri C.E.W. Bean , gazetelerde birkaç aydır tartışılan olası bir çekilme planı ve isteğinin, Türk ordusunun bilgisi dahilinde olduğunu yazmıştır. (14)

Aralık ayı içersinde gerçekleşen ilk bosaltma harekatinin anlasilamadigini kabul edelim, ama boşaltmanın ikinci ayağı olan Seddülbahir bölgesi boşaltma operasyonu, nasıl olur da anlaşılamamıştır.

Evet, Türklerin bu boşaltma operasyonlarından haberi olmuştur. Fakat, ne yazık ki çok kayıp verilmistir, askerde güç ve takat kalmamıştır, savaş isteği de azalmıştır. Diğer cephelere de asker gereklidir. Gereksiz insan kaybına tahammül yoktur. Bir de zaten kendinden gitmekte olan bir düşman vardır. Artık bu cephede iş bitmiş, yeni cephelerde savaş devam edecektir. Bu cephede zafere ulaşamayan itilaf devletleri, gerçekten de çok iyi planlanmış ve yürütülmüş bir çekilmeyi bir zafermiş gibi göstererek, incinmiş onurlarını bu yolla kazanma yoluna gitmiş ve bu çekilmeyi def-i bela gibi gören Türk tarafi ise, müdahalede bulunmamıştır.Önce,  Mustafa Kemal Atatürk’ün komutanlığını yaptığı 19. Tümen’in Kurmay Başkanı olarak, daha sonra Anafartalar Grubu Kurmay Başkanı olarak görev yapan Orgeneral İzzettin Çalışlar anılarında şöyle yazmaktadır…“ Ordu Kumandanı kaçan düşmanı bastırmak ve esir etmek hırsındaydı. Vakia iyi olurdu, fakat bizden de epey telefat olacaktı. Halbuki bugün bir Türk vücudu pek kıymetlidir. Bu suretle olduğu aynı isabet oldu.İnşallah Cenup (Güney) Grubu’ndan da defolup giderler“ (15)

İngilizleri, Gelibolu Yarımadası’nı süklüm püklüm terketmelerine rağmen, yıllardır, sözbirliği edilmişcesine  ve  adeta incitmek istemezcesine, „ruhumuz bile duymadı, inanılmaz, nasıl başardılar bu işi ?“  diyerek onları onore ettik ve oradaki Türk emir-komuta zincirinin, dokuz aylık korkunç bir savaşın sonucu oluşan psikolojisinden ise hiç bahsetmedik.

İki tarafin da bu cephede çok kanlı ve kahramanca çarpışmalar verdiği bir gerçek. Bir çok kitapta „cehennem“ kelimesi geçmektedir. Bu cehennemden kurtulmak belki de gerçekten bir zaferdi.

 

 

* İngilizler, Cebelitarik Boğazını, İspanya ile 1727 -1729 yılları arasında yaptıkları savaşı kazanarak, 1830’de kolonileri arasına katmıştı.

 

 

Yararlanılan Kaynaklar

1)General C.F- Aspinall-Oglander. Military Operations. Londra. 1932. Cilt II. Sayfa 440

2)Lord Wester-Wemyss,G.C.B.The Navy In The Dardanelles Campaign. London. 1924. Sayfa 283

3)Peter Chasseaud / Peter Doyle. Grasping Gallipoli.. Terrain,Maps And Failure At The Dardanelles. Kent. 2005 (tüm kitap bu konuyu işliyor)

4)Sir C.E. Callwell. The Dardanelles. Londra. 1919. Sayfa  332-335

5)Granvill Fortescue. What Of The Dardanelles. Londra. 1925. Sayfa 23

6)Frank Knight. The Dardanelles Campaign. Londra 1970. Sayfa 94

7)Ian Hamilton. Gallipoli Diary. Londra. Cilt I. 1920. Sayfa 7

8)Nigel Steel / Peter Hart. Defeat At Gallipoli. Londra. 1994

9)Ian Hamilton. Gallipoli Diary. Cilt II, Londra. Sayfa 253

10) Mete Tunçoku. Çanakkale 1915. Buzdağığnın Altı. Ankara. Sayfa 150

11) Dr. Carl Mühlmann. Reichsarchiv. Berlin.1927. Sayfa 170

12)Hans Kannengiesser Pascha. Gallipoli. Bedeutung und Verlauf der Kaempfe 1915. Berlin. Sayfa 218

13)Liman von Sanders. Fünf Jahre Türkei. Berlin. 1920.Sayfa 127  

14)C.E.W. Bean. The Story of Anzac. Cilt II. Queensland. 1981. Sayfa 867 

15)İzzeddin Çalışlar – İsmet Görgülü. On Yıllık Savaşın Günlüğü. İstanbul. 2007.      Sayfa 164